Nederlandse wapens voor Chili

De Chileense marine is uitgevaren om Peruaanse aanspraken op de territoriale wateren te weerleggen. De fregatten komen uit Nederland, en dat is het enige niet wat Chili in Nederland kocht.

Het enige nieuws uit Peru dat nu de kranten haalt, is dat van de aardbeving. Meer dan 450 doden en grootschalige verwoestingen in onder meer de stad Pisco, aan Peru’s zuidkust. Peruanen zijn trots op die stad. In de Pisco-vallei werd volgens hen voor het eerst de beroemde pisco-brandy geproduceerd uit druiven die waren geïntroduceerd door de Spaanse conquistadores. Chili echter betwist dat. Het grotere en sterkere buurland zegt dat hij de echte originele pisco maakt. Chili deed de Peruanen in woede ontsteken door zijn recht op de merknaam vast te leggen en Peruaanse stokerijen met gemak in exportcijfers te overtreffen.

De verhoudingen tussen beide Latijns-Amerikaanse landen zijn troebel. Dat toont het andere nieuws uit de regio, dat nu is weggedrukt door de aardbeving. Tussen Chili en Peru is een oud grensconflict opgelaaid. Peru heeft een nieuwe kaart tevoorschijn getoverd die werd gepubliceerd in zijn Staatscourant. Daarop is een visrijke zeezone bij zijn territoriale wateren ingedeeld. De Chilenen zijn furieus. Zij menen dat het zeegebied binnen hun tweehonderdmijlszone valt. Chili riep zijn ambassadeur uit Lima terug en stuurde vijf fregatten naar het betwiste deel van de Stille Oceaan. En dat is waar Nederland zijn intrede doet in dit verhaal van oorlogsdreiging in een ontvlambare regio.

Vier van de Chileense fregatten die nu bij Peru patrouilleren zouden van Nederlandse makelij zijn, meldt /NRC Handelsblad. /Het is onduidelijk wat de bron van de krant is, maar dat Nederland een grote wapenleverancier van Chili is, staat vast. Afgelopen maand nog werd het laatste van vier door Defensie in de verkoop gegooide fregatten aan Chili geleverd. De koop werd beklonken in 2004. Bij die gelegenheid zei de Chileense minister van Defensie Michelle Bachelet: ‘We kozen voor overname van de Nederlandse schepen, omdat ze niet alleen in goede staat verkeren, maar ook nog eens jong zijn.’ Staatssecretaris van Defensie Cees van der Knaap zei blij te zijn ‘dat de schepen in goede handen komen’. De fregatten werden geleverd mét wapens en in Den Helder werden Chileense bemanningen opgeleid. Opbrengst: 290 miljoen euro.

Volgens informatie van de Campagne tegen Wapenhandel, een non-profitorganisatie die onder meer de Nederlandse wapenexporten kritisch volgt, is Nederland een van de grootste leveranciers van wapens aan Chili. Vorig jaar verkocht Nederland achttien hypermoderne F16’s, en draafde Michelle Bachelet opnieuw op om een contract te ondertekenen, dit keer als president. Begin juni van dit jaar werd de laatste Nederlandse F16 naar Chili gevlogen. De verdiensten worden geschat op 150 miljoen euro. Andere opvallende militaire leveranties aan Chili zijn 240 Leopard-tanks (in 1998 en 2000) inclusief munitie en Harpoon-raketten. Bovendien werd munitie geleverd voor houwitsers: kanonnen met een groot kaliber en een enorm verwoestend vermogen. Volgens het ministerie van Economische Zaken bedroeg de waarde van exportvergunningen voor militair materieel aan Chili van 1997 tot en met 2005 in totaal meer dan 366 miljoen euro. Daar moet de circa 150 miljoen van de F16-deal nog bij worden opgeteld.

Voor de levering van de Leopard-tanks werd een constructie bedacht. De levering was controversieel omdat Augusto Pinochet, de dictator die de dood van duizenden op zijn geweten had, ten tijde van de onderhandelingen in 1997 nog opperbevelhebber was van het Chileense leger. Defensie verkocht de tanks voor een spotprijs aan RDM, een bedrijf van Joep van den Nieuwenhuizen. ‘Voordeel van deze constructie is (…) dat gesprekken op overheidsniveau kunnen worden vermeden’, schreef minister van Defensie Joris Voorhoeve aan zijn collega van Buitenlandse Zaken Hans van Mierlo. In september 2005 werd bekend dat Van den Nieuwenhuizen volgens Chileense onderzoeksrechters zo’n negen miljoen dollar smeergeld aan de voormalige dictator betaalde.

Dat de Nederlandse overheid zich met wapenverkopen in Latijns-Amerika op een glibberig pad begeeft, wordt aan de volksvertegenwoordiging ontkend. In 2005 meldde de regering dat de verkoop van wapens aan Chili ‘geen bedreiging is voor de stabiliteit in de regio’. De werkelijkheid is echter anders. Het huidige conflict tussen Chili en Peru komt niet uit de lucht vallen. Al sinds de Pacific Oorlog, ook wel de Salpeter Oorlog genoemd, die duurde van 1879 tot 1883, zijn de nationale gemoederen in Peru en Bolivia sterk anti-Chileens. Inzet van de oorlog was een deel van de Atacama-woestijn dat rijk is aan mineralen. Peru en Bolivia namen het op tegen Chili, maar verloren de oorlog. Beide landen verloren grondgebied waardoor Bolivia zijn corridor naar de Stille Oceaan verloor en net als Peru zijn belangrijke inkomsten uit nitraat, koper en salpeter.

Toen de Boliviaanse regering in 2003 een pijpleiding voor de export van gas over Chileens grondgebied wilde laten lopen, leidde dat tot grootscheepse rellen. En in 2005 liep een woedend Peruaans parlementslid naar de zetel van de premier en wierp een Chileense vlag op zijn tafel, hem onderwijl uitmakend voor verrader. De vlag werd vervolgens door de Peruaanse minister van Defensie op de grond geworpen. Dat was groot en boos nieuws in Chili. Met het uitrukken van de Chileense marine is nu gebleken dat de verhoudingen explosief genoeg zijn om de rand van oorlog te bereiken.

Chili is de laatste jaren bezig zich in snel tempo te bewapenen. Het kocht niet alleen fregatten, tanks en F16’s van Nederland. Ook in de Verenigde Staten werden F16 gekocht. Van de Spanjaarden kocht het onderzeeërs, van de Britten fregatten en van de Duitsers nog eens 118 Leopard-tanks. In augustus 2005 hielden de Chileense strijdkrachten een oefening gericht tegen een fictieve coalitie van twee naties waarvan er één toegang tot de zee wilde bevechten. Er is niet veel fantasie voor nodig om in die coalitie Bolivia en Peru te zien, de nog immer verbitterde verliezers van de Salpeter Oorlog. Wapenexperts stellen vast dat de aankopen vooral Peru bedreigen. De tanks kunnen niet worden ingezet in het Andesgebergte, dat de grens vormt met Bolivia, maar juist uitstekend in de woestijn die Chili van Peru scheidt. Ook de opbouw van een geavanceerde marine is een bedreiging voor Peru. Peru is nu ook bezig haar arsenaal uit te breiden. Maar Peru is een stuk armer dan Chili en zijn krijgsmacht heeft niet de beschikking over een wet als de Chileense Koperwet, die bepaalt dat de militairen recht hebben op tien procent van de koperinkomsten, die de laatste jaren enorm zijn gestegen.

Nederland blijkt niet voornemens te stoppen met zijn bijdrage aan de wapenwedloop in Zuid-Amerika. Op 27 juli werd een kort berichtje gestuurd naar de Tweede Kamer. De staatssecretaris van Defensie meldt dat met Chili een contract is gesloten voor de levering van achttien YPR-pantservoertuigen (zonder boordwapen), 31 trekker-opleggercombinaties en drie voertuigen voor de rijopleiding voor de M109-houwitser. Hoe ongewapend het materieel ook lijkt, het kan gebruikt worden in een militaire operatie.

Aan het minimale briefje was een vertrouwelijke rapportage gekoppeld die voor de kamerleden ter inzage lag. Krista van Velzen (SP) was de enige die de moeite nam die te lezen. Zij maakt zich zorgen over de wapenleveranties aan Chili. ‘Die regio is al sinds mensenheugenis een spanningsgebied, hoezeer de regering dat ook ontkent.’ Ze is ontstemd over een nieuw beleid van achteraf informeren dat lijkt ingezet door de huidige regering. Het was gebruikelijk dat de Kamer vooraf werd ingelicht over wapenverkopen door de Nederlandse overheid. /Van Velzen:/ ‘Nu wordt midden in het zomerreces gemeld dat de koop al gesloten is. Ik ben daar op zijn zachtst gezegd ontstemd over.’

Van Velzen zal actie ondernemen om de regering te dwingen naar het oude beleid terug te keren. Misschien is de levering van het materieel nog tegen te houden. ‘Ten tijde van de levering van oorlogsschepen aan Indonesië meldde de regering dat de levering opnieuw zou worden getoetst als de omstandigheden veranderden. Het lijkt mij dat dit bij wapens voor Chili aan de orde is.’