JSF onder vuur

JSFbuttonOverzichtspagina JSF


JSF onder vuur

Martijn Delaere, Intermediair 2 mei 2006
(Zie voor vervolg interview met Dhr. Blom in NRC-Handelsblad onder Intermediair artikel)

Later dit jaar kiest de regering definitief voor de Joint Strike Fighter als opvolger van de F-16. Maar wat gebeurt er als de PvdA volgend jaar gaat regeren? "JSF-vader" Mat Herben houdt zijn hart vast, want de partij van Wouter Bos belooft onmiddellijk uit het JSF-programma te stappen.

Altijd hetzelfde liedje: de inkt van het zoveelste rapport van de Amerikaanse Rekenkamer over de Joint Strike Fighter (JSF) is nog niet droog, of de bevindingen staan hier op teletekst. En legt het ministerie van Defensie in Den Haag vervolgens uit dat het Government Accountability Office (GAO) alles op een hoop gooit en dat de cijfers niet van toepassing zijn op de vliegtuigen die Nederland gaat kopen. Want de GOA becijfert steevast dat de jachtbommenwerper van de toekomst onbetaalbaar wordt. Op de Amerikaanse ambassade aan het Korte Voorhout hebben ze het dan ook niet zo het GAO: proberen ze in Den Haag de JSF aan de man te brengen, gooien de rekenmeesters back home roet in het eten. "Ergens bij ons zitten misschien mensen die vinden dat het GAO goed werk doet, maar ik heb ze nog nooit ontmoet", zegt een medewerker van de Amerikaanse ambassade. Vorige maand was het weer raak: de Amerikaanse Rekenkamer rapporteerde dat de F-35 JSF achter ligt op schema, er onvoldoende tests zijn uitgevoerd en de ontwikkelingskosten en de aanschafprijs met respectievelijk 84 en 28 procent zijn gestegen. Eén JSF zou nu meer dan honderd miljoen dollar kosten. John van den Heuvel (40), de secretaris van het Netherlands Industrial Fighter Aircraft Replacement Platform (NIFARP) in Den Haag, zucht eens diep: er worden weer eens appels met peren vergeleken. Van den Heuvel zat van 1997 tot 2001 als vertegenwoordiger van de Nederlandse defensie-industrie in het JSF-kantoor van het Pentagon. "In Nederland duikt de oppositie meteen op het GAO-rapport om een politiek spel te spelen. In die honderd miljoen zit zeker twintig miljoen dollar aan ontwikkelingskosten. Dat bedrag betaalt Nederland niet. Wij betalen tot 2011 achthonderd miljoen dollar om mee te doen in de ontwikkeling van de JSF en daar blijft het bij. In ruil daarvoor krijgt Nederland korting op de aanschafprijs en ontvangen we inkomsten uit levering van de JSF aan landen die het toestel straks van de plank kopen. Bovendien betreft het GAO-bedrag de drie varianten die van de JSF-worden gebouwd, waarvan de versie die Nederland koopt verreweg de goedkoopste is. Als je die honderd miljoen afpelt, dan gaat het Nederlandse toestel 45 miljoen dollar kosten."

Honderd miljoen? No way

Precies het bedrag waar Defensie op rekent. Luchtmachtmajoor Rob Strating (37) is JSF-liaisonofficier tussen Defensie en het Pentagon. Hij is gehuisvest op de Haagse Frederikkazerne, waar achter hermetisch gesloten deuren een projectgroep werkt aan de opvolging van de F-16. Honderd miljoen voor een vliegtuig? No way. "Iedereen heeft belang bij een zo laag mogelijke prijs, want anders valt in het Congres en in het Pentagon de steun voor het JSF-programma weg. Als het toestel twee keer zo duur wordt, dan kunnen de Amerikanen gewoon niet meer overal in de wereld hun belangen verdedigen." Strating vliegt regelmatig de oceaan over om in de operational advisory group van vliegers te praten over aanpassingen aan de JSF. Strating: "De JSF voldoet het beste, omdat de politiek niet alleen wil dat wij het luchtruim kunnen verdedigen, maar dat wij ook offensieve operaties uitvoeren en troepen op de grond beschermen als een soort van vliegende artillerie. De dreiging komt in de toekomst veel meer van raketgrondsystemen dan van vijandelijke vliegtuigen. De JSF is daarom stealthy. En wordt ontwikkeld als knooppunt in een vliegend internet, waardoor we een informatieoverwicht krijgen. Wij moeten de vijand snel zien zonder dat hij ons ziet. Omdat de technologie razendsnel voortgaat, heeft het toestel een open architectuur, zodat je kunt blijven voortbouwen. Andere vliegtuigen zijn als analoge telefoons, terwijl de JSF een glasvezelkabel is waar je onbeperkt data door kunt pompen."

JSF enige keuze�

Geen verhaal over de JSF zonder Mat Herben (53). Zonder de LPF-voorman was de Joint Strike Fighter vier jaar geleden al van de radar verdwenen. Op 4 juni 2002 steunde Herbens LPF het voorstel van Paars 2 om in zee te gaan met de JSF, terwijl de regeringspartijen PvdA en D66 tegen waren. Herben vindt de JSF nog steeds het beste vliegtuig voor de laagste prijs. "Nederland wil met een kleine krijgsmacht een hoogwaardige bijdrage leveren. Dan is de JSF de enige keuze." Voor Herben staat het als een paal boven water dat de JSF niet alleen de beste investering is voor Defensie, maar ook voor de Nederlandse industrie. "Zonder JSF kwijnt onze luchtvaartindustrie weg. En dat zeg ik niet omdat ik honderdduizend euro zou hebben gekregen van Lockheed. Het idee dat mijn stem voor zo'n bedrag te koop is", schatert het Kamerlid. Herben zal de keuze eind dit jaar voor de F-35 JSF zeker ondersteunen, net als de meerderheid in de Tweede Kamer, maar maakt zich grote zorgen over wat er gebeurt in het verkiezingsjaar 2007. "Wouter Bos moet ergens geld vandaan halen om de kiezers gelukkig te maken. Waar gaat hij dat zoeken? Bij de luchtmacht. Mag ik hem voorstellen om voor vier miljard een stel Eurofighters te kopen? Dan kan-ie nog steeds zeggen dat de PvdA een fatsoenlijke bijdrage levert aan de luchtverdediging en toch twee miljard bespaart. Maar dat zou een leugen zijn. Op korte termijn geef je minder uit, maar over de kortere levensduur van zo'n vliegtuig ben je duurder uit. Bij de JSF kun je namelijk de kosten van de aanschaf spreiden over twintig jaar. Bovendien komt het geld dat in de JSF wordt gestopt zeker twintig jaar lang terug naar de Nederlandse industrie. De JSF betaalt zichzelf terug." Verkapte staatssteun�

Lariekoek en volksverlakkerij. PvdA-defensiespecialist Luuk Blom (48) heeft geen andere woorden voor de argumenten waarmee ons de Joint Strike Fighter worden "aangepraat". "Nederland heeft meer dan achthonderd miljoen euro in de ontwikkeling van een vliegtuig gestoken, terwijl de garantie nul is dat we ook maar iets terugkrijgen. Die hele business case is een lachertje. Tachtig procent van de orders zit bij Stork. We geven gewoon verkapte staatssteun aan dat bedrijf." In de branche wordt de JSF ook wel gekscherend de Joint Stork Fighter genoemd. Blom neemt het rapport van de Amerikaanse Rekenkamer wel degelijk serieus. "De eerste 424 toestellen die nu door de Amerikanen zijn gekocht, kosten 110 miljoen dollar per stuk. En dan denken wij dat we ze voor 45 miljoen krijgen. Word eens wakker! De prijs van 45 miljoen is een gemiddelde over een productieperiode van dertig jaar. Maar Nederland koopt de JSF aan het begin van de curve, wanneer het toestel op z'n duurst is. De eerste drie testvliegtuigen gaan ons in totaal vierhonderd miljoen euro kosten." PvdA-Kamerlid Blom rekent voor dat Nederland niet weet wat de JSF gaat kosten, wat de industrie uiteindelijk aan opdrachten binnensleept en hoeveel toestellen er gekocht gaan worden. En toch wordt eind dit jaar een overeenkomst over de aanschaf van de JSF gesloten. Reden?
Volgens Defensie om op tijd te kunnen beschikken over een vervanger voor de verouderde F-16. En volgens Blom? "Om de PvdA de JSF door de strot te duwen. Ik begrijp best dat de luchtmacht zo snel mogelijk zo veel mogelijk vliegtuigen wil hebben, maar dat gaat niet gebeuren. Onder de PvdA wordt er niet één JSF gekocht. Dat wordt een hard punt in het verkiezingsprogramma. Voor die zes miljard kunnen we alle maatschappelijke problemen in ons land oplossen. De F-16 vliegt nog gemakkelijk tot 2016. Als we in 2011 vinden dat de F-16 moet worden vervangen, dan kunnen we altijd nog de JSF van de plank kopen. En waarschijnlijk nog goedkoper ook. Ik ben niet per se tegen de JSF, en op defensie gaat de PvdA ook niet bezuinigen, maar na de HSL en de Betuwelijn gaan we niet weer op onze bek." Eén gelukje voor de luchtmacht: als de PvdA in het kabinet komt, is Blom niet in voor een post op Defensie.


Kabinet moet niet meer over JSF beslissen';
PvdA: toestel nog niet nodig

NRC-Handelsblad, 3 mei 2005

Het kabinet moet geen beslissing meer nemen over aanschaf van of een optie op de Joint Strike Fighter (JSF), de Amerikaanse straaljager die in de huidige plannen de Nederlandse F-16's moet vervangen.

Dat zegt L. Blom, woordvoerder defensie voor de PvdA in de Tweede Kamer.

Of we die dingen nodig hebben, zullen we nog wel zien, de F-16 vliegt tenslotte nog jaren, maar op dit moment hebben we ze zeker niet nodig, aldus Blom. De PvdA is van mening dat de ondertekening van een zogeheten memorandum of understanding met de Amerikaanse vliegtuigbouwers Lockheed Martin en Boeing, waarin Nederland een optie zou nemen op een aantal toestellen, moet worden uitgesteld tot na de Tweede-Kamerverkiezingen van 2007. De partij hoopt na die verkiezingen weer aan een kabinet deel te gaan nemen.

De mogelijkheid tot uitstel werd onlangs ook al genoemd door staatssecretaris Van der Knaap (Defensie, CDA). Hij hekelde de voortdurende vertragingen bij de ontwikkeling van de JSF in de Verenigde Staten. De aflevering van de toestellen is voorzien na 2010. In de nieuwste uitgave van het weekblad Intermediair wordt Blom geciteerd als tegenstander van de aanschaf van de JSF. Maar dat, zegt Blom nu, is te kort door de bocht. De bezwaren van de grootste oppositiepartij richten zich, al sinds 2001, vooral tegen de garantiesubsidies waarmee Nederland deelneemt aan de ontwikkeling van het toestel.

Het is onduidelijk hoeveel toestellen de Nederlandse regering wil aanschaffen, sinds het kabinet vorig jaar de Tweede Kamer heeft laten weten dat een deel van de taken van de JSF door de voortschrijdende technische ontwikkeling kan worden overgenomen door onbemande vliegtuigen en andere wapensystemen.

De vermoedelijke aanschafprijs van de JSF neemt intussen voortdurend toe, omdat behalve Nederland ook andere landen (waaronder de VS) minder toestellen willen afnemen. In de militaire vakpers verschijnen met enige regelmaat berichten dat de hele JSF zal worden afgeblazen. Maar betrokken partijen, waaronder de Nederlandse regering, ontkennen dat.

Het JSF-project voorzag in acht miljard euro aan opdrachten voor het Nederlands bedrijfsleven. Daarvan is tot nu toe 445 miljoen euro tot stand gekomen, voornamelijk bij het bedrijf Stork.
JSFbuttonJSF artikelen Campagne tegen Wapenhandel
JSFbuttonJSF kamer- en regeringsstukken
JSFbuttonJSF artikelen (internationale, militaire) pers
JSFbuttonLinks