uit: NN 179, 1995, bewerkt door Martin Broek, october 1999

Dit artikel is al weer vier jaar oud. De tekst is daarom aangepast. We weten inmiddels dat de Apache gevechtshelikopter is verkozen boven het Europese product van Eurocopter. De tekst geeft echter nog steeds relevante informatie over de Nederlandse defensie-industrie en het zogenaamde compensatie beleid, waarbij Nederlandse defensiebedrijven tegen orders krijgen uit het land waar het wapensysteem is gekocht, in dit geval de VS.

Miljardendans rond "Vliegende Tank"

Terwijl het leger op alle fronten in moest krimpen is er in 1995 toch een beslissing gevallen over de aankoop van 30 gevechtshelikopters. Het Frans-Duitse Eurocopter en het Amerikaanse McDonnell Douglas voerden een verbeten strijd tegen leeglopende orderportefeuilles. Uiteindelijk zou deze door het Amerikaanse bedrijf gewonnen worden. Het speeltje van het leger kost maar liefst � 1,3 mld.

Al in 1982 besloot het toenmalige kabinet bewapende helikopters aan te schaffen; een keuze tussen de verschillende kandidaten kon alleen niet worden gemaakt. Dertien jaar later was de Koude Oorlog lang verleden tijd en moest de gevechtshelikopter zijn diensten bewijzen als vredesduif binnen internationale interventielegers. De luchtmobiele brigade, die het paradepaardje van het gereorganiseerde leger moet worden, zou zich niet meer met tanks en kanonnen over de grond hoeven te verplaatsen, maar, volgens de modernste eisen die aan een leger worden gesteld, moeten rondvliegen in wat het meest dodelijke wapen van het slagveld heet te zijn. Deze vliegende tanks maakten vooral naam in de Golfoorlog. Met hun prestigieuze Apaches zouden de Amerikanen grootse prestaties hebben behaald. Uit een rapport van de Amerikaanse Algemene Rekenkamer zou echter blijken dat deze resultaten ruimschoots zijn overschat. In de oorlog om Kosovo was het enige wapenfeit dat twee van de helikopters de lucht uit kwamen vallen tijdens oefeningen.

Belangrijker echter zijn de vraagtekens die kunnen worden gezet bij het überhaupt aanschaffen van een dergelijk agressief aanvalswapen. Los van de aanschaf van de F-16s heeft Nederland nog nooit eerder ingestemd met een zo omvangrijke buitenlandse order. Het is in deze tijd op z'n minst pervers te noemen Hfl 1,3 miljard over de balk te smijten voor een wapen dat slechts de zelfbevrediging van een gekrompen en dus gefrustreerde legermacht dient. Waar het leger zich nu met bombarie opwerpt als vredesstichter in buitenlandse konflikten, blijkt ook daar geen enkele ruimte voor het gebruik van deze vliegende tanks. Interventies, zoals die de afgelopen jaren in VN-verband plaatsvinden, laten inmenging met een dergelijk wapen in elk geval niet toe.

Wanneer er echter grotere belangen op het spel zouden staan dan in bijvoorbeeld voormalig Joegoslavië, is de gevechtshelikopter met grotere precisie dan een F-16 in staat kleine doelen (tanks bijv.) aan te vallen. Waarmee dus in gevallen waar de Nederlandse politiek wel heil ziet, met offensieve middelen vaderlandse belangen in het buitenland behartigd kunnen worden. Zo bewezen ook Nederlandse Patriot-raketten Westerse belangen een dienst tijdens de Golfoorlog. Verder vooruit kijkend zullen deze helikopters, als ze door Nederland afgeschreven zijn, kunnen rekenen op warme belangstelling van landen die het met mensenrechten niet zo nauw nemen. Zo was bijvoorbeeld Turkije de afgelopen jaren een belangrijk afnemer van afgedankt Nederlands oorlogstuig, waarvan gebruik in de verschroeide aarde oorlog tegen Turks Koerdistan bekend is.

Bij de aanschaf bleek dat de aankoop van wapens steeds minder een zaak van defensie alleen is. Waar Zalm (financiën) z'n destijds VVD-kollega Voorhoeve (defensie) steunt in de keuze voor de duurdere en zwaarder bewapende Amerikaanse Apache helikopters, leek Melkert (sociale zaken) de kant van Wijers (ekon. zaken) te kiezen voor een Europese deal met mogelijk betere kansen voor de werkgelegenheid in de Nederlandse wapenindustrie. Misschien nog het meest banale hierin is de bemoeienis van de voormalige minister van ontwikkelingssamenwerking, daar zelfs Jan Pronk heeft gemeend zich uit te moeten spreken voor een van beide heleikopters. Vanuit het leger werd dan ook luidkeels geklaagd dat de aankoop geen militaire maar een politieke keuze zal werd. De krijgsmacht zag met lede ogen toe hoe het zo fel begeerde Amerikaanse speelgoed geduchte konkurrentie kreeg van de veel minder gewaardeerde Tigres van het Frans-Duitse Eurocopter. Dit produkt van het Duitse DASA (waarvan Fokker destijds een dochter was) en het Franse Aérospatiale moet zijn eerste buitenlandse afnemer nog vinden en het leger vreest de onvermijdelijke kinderziektes. Ondanks de aanvankelijk gewonnen positie van de Apaches, hebben de Tigres eind vorig jaar door Frans-Duitse diplomatie duidelijk terrein gewonnen. Uitstel in de besluitvorming heeft ontegenzeggelijk in hun voordeel gewerkt.

De positieve werkgelegenheidseffekten die de ministeries van ekonomische en sociale zaken voorzien, hebben te maken met de eis tot 'volledige kompensatie' die Nederland stelt bij de aankoop van wapens in het buitenland. Dit houdt in dat de buitenlandse leveranciers zich garant moet stellen voor tegenorders van minimaal dezelfde waarde voor de Nederlandse (wapen)industrie. Bij grote orders als deze blijkt dit aspekt minstens even zwaar te wegen als de operationele kwaliteiten van het aan te schaffen produkt. Met name het door reorganisaties flink afgeslankte Fokker heeft hierbij belang. Waar Fokker al eerder door kompensatieorders bij de produktie van de Tigre werd ingeschakeld, wordt het bedrijf bij aanschaf van deze heli nog nauwer bij de produktie betrokken. Hoewel McDonnell Douglas Fokker eveneens werk biedt zou de wankele positie van Fokker meer gebaat zijn bij de orders van Eurocopter. Hiernaast geven zowel Eurocopter als McDonnell Douglas orders aan DAF Special Products, Philips en Hollandse Signaal (optische technologie). Verder biedt Eurocopter o.a. Urenco en Hoogovens werk en verzekert Mc Donnell Douglas Akzo Nobel toegang tot de Amerikaanse markt met hun Twaron-aramidevezels. Van verbetering op termijn van de marktpositie van de uitverkoren bedrijven als gevolg van de tegenorders wordt altijd hoog opgegeven. Dat het zowel met de uitvoering van de beloofde kontrakten als de stroom van vervolgopdrachten wel wat meevalt is bij vorige wapenorders meermalen gebleken. Ook de veelgenoemde positieve uitstralingseffekten naar de civiele industrie ten gevolge van een technologisch hoogwaardige wapenindustrie vallen, voor zover aantoonbaar, altijd tegen.

In Europees verband wordt de laatste jaren steeds nadrukkelijker gestreefd naar een sterke eigen wapenindustrie, om niet te sterk afhankelijk te hoeven zijn van 's werelds grootste wapenproducent, de VS. Hoewel Nederland in de NAVO altijd braaf aan het handje van de VS heeft gelopen, lijkt een keuze voor Europa niet ver weg. Bovendien heeft de val van de Muur Europa minder afhankelijk gemaakt van de VS en wordt het accent meer en meer verlegd richting Europese samenwerking op het gebied van legeroefeningen en de produktie van wapens. Het binnenhalen van de Nederlandse order is in dit verband extra belangrijk, omdat gezamelijke Brits-Nederlandse oefeningen de koop van dezelfde helikopter door Groot-Brittannië waarschijnlijk maken.

Nu het kabinet zo hevig verdeeld is over de aanschaf van de nieuwe gevechtshelikopters heeft premier Kok de regie overgenomen, zodat hij nu uiteindelijk de knoop moest zien door te hakken. Het is echter niet onwaarschijnlijk dat een beslissing nog maanden op zich zal laten wachten, waarmee mogelijk ook de diskussie rond het nut van de aanschaf eindelijk weer eens geopend zal worden. Het blijft buitengewoon merkwaardig dat er slechts gesproken werd over de te kiezen helikopter, terwijl de (on)zin van de uitgave van /1,3 miljard niet ter diskussie stond.

Inschakeling van de Nederlandse industrie bij tegenorders van Eurocopter dan wel McDonnell Douglas. De bedrijven die op McDonnell hebben gegokt zijn uiteindelijk de gelukkigen en mogen weer meer wapentuig produceren.
Eurocopter MC Donnell Douglas
Fokker Fokker
Hollandse Signaal Hollandse Signaal
DAF Special Products Philips
Philips Urenco
Urenco DAF Special Products
Akzo-Nobel Akzo-Nobel
Hoogovens NLR
NlR --
Bosman --
TPS --
Exalto --
Frencken --
Genius Klinkenberg --
Lips --
De Schelde --
BF Goodrich --