Uit: VD AMOK nr. 4, 2002
De economische juichstemming van eind jaren negentig mag grotendeels
verstomt zijn, voor de Nederlandse wapenboeren geldt die mineur zeker
niet. De afgelopen maanden zijn een serie wapenexportcijfers verschenen
die die afwijkende positie bevestigen. In 2001 verstrekte het
ministerie van Economische Zaken voor 651 miljoen euro
exportvergunningen, ruim anderhalf maal meer dan de 417 miljoen euro
van 2000! Volgens de jongste gegevens weet men dat niveau aardig vast
te houden: het eerste halfjaar van 2002 kregen wapenexporten ter waarde
van 273 miljoen euro een vergunning.
Een van de opvallendste orders van de afgelopen anderhalf jaar is die
van de Saoedische marine. De scheepswerf Damen bouwt zes snelle
patrouilleschepen van het type Stan Patrol 2606 voor de oliestaat en
ontvangt daarvoor bijna 21 miljoen euro. Het was overigens niet de
eerste order uit het rijk van koning Fahd. Sinds 1990 bestelde het voor
10 miljoen euro munitie, nachtzichtapparatuur en onderdelen van
gevechtsvliegtuigen in Nederland. Dat Saoedi-Arabië, zeker na 11
september vorig jaar, onder vuur ligt vanwege het ontbreken van
democratie en vrije pers, de belabberde situatie van vrouwen en de
brede steun voor de radicale islam, ontging ook minister Jaap de Hoop
Schepper van Buitenlandse Zaken niet. Tijdens een Algemeen Overleg in
de Tweede Kamer op 31 oktober jl. verklaarde hij dat de order al voor
zijn aantreden was getekend en hijzelf mogelijk anders had besloten
wanneer de exportaanvraag na de verkiezingen van 15 mei op zijn bureau
was beland. Altijd makkelijk praten achteraf natuurlijk, maar Kommer
Damen mag zijn voorganger Van Aartsen toch dankbaar zijn voor de
coulante behandeling van deze miljoenendeal. De scheepsbouwer valt
blijkbaar goed bij de islamitische dictaturen in het Midden-Oosten en
Noord-Afrika. Eerder al mocht hij Iran en Soedan tot zijn klantenkring
rekenen. Dat de scheepsmagnaat uit Gorinchem goed boert, leert de top
500 van rijkste Nederlanders, die het blad Quote jaarlijks publiceert.
Met stip van 277 naar 171, wordt zijn vermogen nu op 95 miljoen euro
geschat. Gevraagd naar zijn standpunt omtrent corruptie liet Damen dit
voorjaar bij Barend en Van Dorp weten dat het in sommige landen nu
eenmaal onmogelijk zakendoen is zonder een vriendendienst hier of daar.
Misschien verstandig dat hij eens kennis neemt van de wetgeving op dit
vlak, die ook de betaling van steekpenningen in het buitenland
strafbaar stelt.
Een andere opvallende klant is Taiwan. Hoewel de laatste onderzeeër al
jaren geleden is geleverd, vliegen nog jaarlijks vele miljoenen aan
onderdelen naar het land, sinds 1990 voor zo'n 165 miljoen euro. De
Hoop Scheffer verzekert echter dat dit uitsluitend voor al bestaande
onderzeeërs is bestemd, in het kader van groot onderhoud, en dat
Nederland 'geen millimeter' af zal wijken van het beleid geen nieuwe
wapens aan Taiwan te leveren. Dit ondanks nog hardnekkige geruchten dat
ook Nederlandse technologie zonder al te veel problemen in nieuwe, door
de Amerikanen beloofde onderzeeërs terecht zou kunnen komen.
Een ander punt dat tijdens het Algemeen Overleg uitgebreid aan de orde
kwam is de bewapening via Nederland van Israël. GroenLinks Kamerlid
Farah Karimi schreef afgelopen herfst een notitie over het Nederlandse
doorvoerbeleid en pleit daarin voor een vergunningsstop op alle
doorvoer via Schiphol, Rotterdam en andere lucht- en zeehavens richting
Israël. Daarnaast vuurde ze vier series Kamervragen op verschillende
ministers af over wapendoorvoer naar Israël en de bijzondere positie
van vliegtuigmaatschappij El Al op Schiphol. Vooralsnog lijkt het er
niet op dat de regering van plan is de stroom wapens via Nederlands
grondgebied een halt toe te roepen, ook al biedt de In- en Uitvoerwet
die mogelijkheid wel. Zo bevindt Nederland zich in een rare positie,
waarin de directe export van wapens naar Israël momenteel niet is
toegestaan, maar de doorvoer van vooral Amerikaanse wapens via
Nederlands grondgebied wel door mag blijven gaan. De Hoop Scheffer
erkent de spagaat in de Nederlandse opstelling, maar weigert een
eenduidiger koers te varen. Hij zegt niet nog eens de exporttoetsing
van bevriende landen (lees: de VS) wil overdoen voor wapenzendingen die
via Schiphol of Rotterdam plaatsvinden.
Vergelijkbaar is de kwestie van de onderdelen van Apache
gevechtshelikopters en F-16 gevechtsvliegtuigen. Bij de aankoop daarvan
heeft Nederland ter compensatie orders bedongen voor de eigen
defensie-industrie. Een deel daarvan wordt gerealiseerd met de
productie van onderdelen voor een van beide systemen. Vooral de Fokker
bedrijven en SP Aerospace & Vehicle Systems (het oude DAF SP)
profiteren daarvan met de bouw van onderdelen van landingsgestellen,
vliegtuigrompen en raketonderdelen. Dat een deel van die productie
terechtkomt bij andere Apache en F-16 klanten, zoals Israël, Koeweit,
Egypte en Taiwan, wordt weliswaar erkend, maar komt niet tot
uitdrukking in de wapenexportcijfers. Den Haag redeneert als volgt: de
Nederlandse bedrijven weten niet altijd op voorhand welke
eindbestemming de geleverde onderdelen hebben, zodat ze op papier met
bestemming VS vertrekken. Waar de VS de uiteindelijke Apaches en F-16's
aflevert vindt de regering dan niet meer interessant. Een nogal
omstreden redenatie, wanneer je bedenkt dat de VS, meer nog dan
Nederland, aan vrijwel iedere land dat niet tot de 'As van het Kwaad'
behoort, wapens verkoopt. De dieperliggende reden voor de Nederlandse
opstelling laat zich natuurlijk raden: zou Nederland bij iedere
Amerikaanse F-16 of Apache order dwars zou gaan liggen, zouden Fokker
en SP in het vervolg naar hun orders kunnen fluiten. Bovendien komt het
doorschuiven van de verantwoordelijkheden ook in de cijfers goed uit:
nu lijkt het of de VS verreweg Nederlands grootste wapenafnemer is,
terwijl de uiteindelijke bestemmingen nergens zijn terug te vinden.
Hopelijk heeft deze manier van doen binnenkort zijn langste tijd gehad.
De Socialistische Partij heeft tijdens het overleg in de Kamer
duidelijk gemaakt inzicht te willen hebben in de eindbestemmingen van
al die zogenaamde Amerikaanse exporten. Niet in de laatste plaats omdat
Israël een bestelling voor nieuwe Apaches en F-16's in de VS heeft
lopen.(FS)
| Land |
Waarde exportvergunningen
(miljoen euro) |
| |
2001
|
1e helft 2002
|
|
| Verenigde Staten |
166,13
|
109,00
|
|
| Griekenland |
162,45
|
43,00
|
|
| Noorwegen |
71,33
|
0,03
|
|
| Duitsland |
49,55
|
15,87
|
|
| Zuid-Korea |
34,35
|
7,23
|
|
| Taiwan |
30,13
|
24,89
|
|
| Groot-Brittannië |
22,24
|
6,83
|
|
| Canada |
19,97
|
3,25
|
|
| NAVO alg. |
9,16
|
12,31
|
|
| Saoedi-Arabië |
- -
|
20,98
|
|
| Frankrijk |
6,12
|
7,74
|
|
| Chili |
10,80
|
0,51
|
|
| TOTAAL |
651,33
|
273,05
|